سه‌شنبه 8 مهر 1393 نقش کتابخانه های عمومی در توسعه فرهنگی سهیلا نبی زاده کیوی

        نقش کتابخانه های عمومی در توسعه فرهنگی

 

سهیلا نبی زاده کیوی[1]

امروزه نقش زیربنایی فرهنگ در همه ی تحولات اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی برای‌ دولت‌ها تعریف شده است. از این رو، در برنامه‌ریزی‌ها بخش  ویژه ای برای فرهنگ در نظر گرفته می‌شود. این امر در سالی که مزین به نام فرهنگ است، از اهمیت و اولویت بسیار بیشتری برخوردار است. توسعه فرهنگی جزئی از مفهوم توسعه است، اما این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که دستیابی به توسعه فرهنگی به مراتب دشوارتر از توسعه در دیگر بخش ها، نظیر توسعه اقتصادی و سیاسی است. توسعه  فرهنگی از فرایندهایی است که هرگز نمی توان آن را به شکل سطحی و کوتاه مدت در جامعه مطرح کرد، زیرا این مقوله به زیرساخت های محکم و مداوم فکری نیاز دارد. درحقیقت، توسعه فرهنگی زمانی در جامعه ای تحقق می یابد که ذهنیت افراد آن جامعه متحول شده و همگان به امکانات فرهنگی موجود در جامعه به شکل یکسان دسترسی داشته باشند.

    توسعه فرهنگی زیربنای توسعه در سایر جنبه های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ... است، به طوری که صاحب نظران اغلب توسعه را تحولی فرهنگی قلمداد می کنند و بی توجهی به مولفه های آن را باعث شکست در مسیر توسعه می دانند. از طرفی، توسعه کتابخانه ها و به ویژه کتابخانه های عمومی، به عنوان یکی از مراکز اطلاع رسانی، یکی از پیش نیازهای اساسی برنامه ریزی و توسعه فرهنگی جوامع است. کتابخانه ها در فرایند توسعه پایدار کشورها نقش اساسی و حیاتی ایفا می کنند. بدون وجود کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی قوی و معتبر، دستیابی به چنین توسعه ای امکان پذیر نخواهد بود.

    مهم ترین نهادی که در هر کشور موظف است به نیازهای فرهنگی و اطلاعاتی همه ی اقشار جامعه بدون در نظر گرفتن سن، جنس، مذهب، شغل، میزان تحصیلات، و دیگر خصوصیات و توانایی های فردی- پاسخ دهد، کتابخانه عمومی است. "حضور کتابخانه عمومی در هر کشور یک مرجع فرهنگی برای جامعه تلقی می شود. نقش این مرجع فرهنگی این است که با قرار دادن افکار، عقاید و حاصل اندیشه های خلاق در کنار یکدیگر، وسیله ای برای ایجاد علاقه به مطالعه و تحقیق برای افراد جامعه پدید آورد". نقش کتابخانه های عمومی را به عنوان یک نهاد فرهنگی در توسعه ی این بخش نمی توان نادیده گرفت. بیانیه یونسکو درباره کتابخانه های عمومی بیان می کند که "کتابخانه عمومی دروازه ای است به سوی دانش که شرایط اساسی را برای یادگیری مداوم، تصمیم گیری مستقل، و توسعه  فرهنگی افراد و گروه های اجتماعی فراهم می آورد".

    ضرورت توجه به توسعه فرهنگی، ایجاب می کند تا بسترسازی مناسب برای رسیدن به سطح مطلوبی از توسعه یافتگی صورت گیرد. مطالعه و مقایسه سیستمها و زیرسیستمهای مربوط، مانند بررسی های تطبیقی استان های کشور در ابعاد فرهنگی، می تواند برنامه ریزان و سیاستگذاران اقتصادی و اجتماعی را در تصمیم گیریها و اجرای برنامه های مناسب در جهت کاهش نابرابری های منطقه ای، یاری رساند. تحقیقات نشان می دهند که در زمینه ی شاخص های کتابخانه ای، 27% استان های کشور توسعه یافته، 50% نسبتآ توسعه یافته و 23% توسعه نیافته تلقی می شوند. همچنین، نتایج رتبه بندی استان های کشور از نظر میزان برخورداری از شاخص های کتابخانه ای نشان می دهد که استان های تهران، یزد و آذربایجان شرقی بهترین وضعیت را دارند و استان های کردستان، قم و سیستان و بلوجستان دارای بیشترین محرومیت هستند. این تحقیقات می توانند مسئولین را در راه شناخت و توسعه عوامل زیرساختی در جهت رسیدن به سطح مطلوبی از توسعه یافتگی یاری رسانند.

    برای رسیدن به حد مطلوبی از توسعه فرهنگی، دولت باید در برنامه ی خود، جایگاه درخور توجهی را برای کتابخانه های عمومی تعریف نماید. زیرا کتابخانه های عمومی یکی از عوامل مهم توسعه فرهنگی در هر جامعه به شمار می روند و این دو عامل رابطه ای دو طرفه دارند، یعنی هرجا که کتابخانه های عمومی رشد و توسعه یابند، توسعه فرهنگی را نیز به دنبال خواهند داشت. از طرفی نیز لازمه توسعه فرهنگی، وجود کتابخانه های عمومی می باشد. بنابراین در دو سوی این رابطه با دو پدیده روبرو هستیم، یکی برنامه ریزی های فرهنگی و دیگری، کتابخانه های عمومی و نقش زیربنایی و مهمی که در رسیدن به اهداف فرهنگی جامعه دارند.

    کتابخانه ها در کشورهای در حال توسعه باید به گردآوری و تولید اطلاعات فرهنگی بپردازند و آن ها را در قالب دیجیتال در دسترس قرار دهند و نباید اجازه بدهند که جامعه صرفاً مصرف کننده اطلاعات باشد. یا به عبارت دیگر پیشبرد توسعه فرهنگی قبل از هر چیز به دسترس پذیری مطلوب اطلاعات برای تمام اقشار جامعه بستگی دارد. جامعه به دور از اطلاعات، پتانسیل حرکت و پویایی را در هیچ بخش خود ندارد. فراهم آوری و اشاعه اطلاعات مطابق با نیازهای جامعه تنها با کمک ابزار و روش های نوین اطلاع رسانی در کتابخانه ها میسر است.

    در نهایت باید گفت در کشوری مانند ایران با گنجینه ای غنی از منابع مکتوب و غیر مکتوب تاریخی، هنری و علمی نباید هیچ فرد کتاب نخوانی در کشور باقی بماند و به فرموده مقام معظم رهبری رسالت کتابخانه ها رفتن به سراغ کتاب نخوان هاست؛ تنها این یک نکته راه حل ارتقاء جایگاه کتابخانه ها، دست یابی به اهداف غایی کتابخانه ها و توسعه فرهنگی جامعه خواهد بود.



[1] . مدرس دانشگاه و مسئول کتابخانه عمومی استاد شهریار کوثر( کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه علامه طباطبایی. Nabizadeh.64@gmail.com)

 [PageVisit]